Aralin 6

Si Andres at ang kanyang Pamilya

 

Ipinanganak si Andres sa isang maliit na kubo sa Kalye

Azcarraga (na ngayon ay Claro M. Recto Avenue), Tondo,

Maynila noong 30 Nobyrmbre 1863. Ang kanyang amay ay 

si Santiago Bonifacio, samantalang sinasabing isang

mestiza Espanyola ang kanyang ina na si Catalina de

Castro. Ikinasal ang mga magulang ni Andres noong 24

Enero 1863.

 

 

Mula sa Francisco J. de Gamoneda, Plano de Manila y sus Arrables, 1898

 

Ang Tondo ay isang lugar na makikita sa labas ng Intramuros, Noong panahon ni Andres Bonifacio, sa Tondo nagtayo ng tahanan ang mga Pilpino. Mayroon ditong maraming negosyo at nagbukas ang treng Manila-Dagupan noong 1892

Mula Taguig sa lalawigan ng Maynila si Santiago, isang

bangkero, na anak nina Vicente Bonifacio at Alejandra

Rosales, samantalang mula Zambales naman si Catalina,

anak ng Espanyol na si Martin de Castro at Antonia

Gregorio. Manggagawa si Catalina sa pagawaan ng mga

sigarilyo. Sa Tondo nanirahan sina Santiago at Catalina

Panganay na anak si Andres Bonifacio. Pinangalanan

siyang Andres dahil ang patrong santo sa araw ng

pagsilang ay si San Andres. Naging ninong ni

Andres sa binyag si Vicente Molina, na kalauna'y sumapi

sa Katipunan. Nagkaroon si Andres ng limang kapatid:

sina Ciriaco, Procopio, Espiridiona, Troadio, at Maxima.

Bukod kay Andres, naging kasapi ni Katipunan sina

Ciriaco, Procopio, at Espiridiona.

Troadio Bonifacio

 

Isang mandaragat si Troadio. Sang-ayon sa historyador na si Jose P. Santos, hindi na nalaman kung nakabalik pa ng Pilipinas si Troadio na nakatira sa Macau matapos mabalitaan ang pagkamatay ng kanyang tatlong kuya.

Procopio

Procopio Bonifacio



Wala ring malinaw na tala hinggil sa kapanganakan ni Procopio. Katulad ng kanyang mga kuya, sumapi siya sa Katipunan. Kasamang nilitis si Procopio ni Andres ng pamahalaan ni Aguinaldo. Magkasama silang dinala ni Andres sa bundok Nagpatong kung saan sila hinatulan ng kamatayan noong 10 Mayo 1897.

Ciriaco Bonifacio

 

Walang malinaw na tala sa kapanganakan si Ciriaco. Sumapi siya sa KKK ngunit binaril siya at namatay nang salakayin nina Agapito Bonson, Jose Ignacio Pawa, at Felipe Topacio, mga kawal ni Emilio Aguinaldo, ang kuta (fort) nina Andres Bonifacio sa Limbon, Indang, Cavite noong 28 Abril 1897.

Esperidiona

Esperidiona Bonifacio-Plata

14 Disyembre 1875 - 26 Mayo 1956

 

Ipinanganak si Espiridiona noong 14 Disyembre 1875. Bilang katipunera, tumulong siyang kumuha at magtago ng kagamitan para sa kilusan. Napangasawa niya ang isa sa mga malapit na kaibigan ni Andres na si Teodoro Plata, isa ring Katipunero. Si Teodoro ay pinsan din ni Oryang, ang asawa ni Andres. Namatay si Espiridiona noong 26 Mayo 1956, 59 taon ang nakalipas mula noong binaril ang kanyang asawa sa Bagumbayan bilang parusa sa kasong rebelyon laban sa Espanya.

Maxima Bonifacio



Walang nalalaman tungkol sa bunsong kapatid nina Andres.

Vicente Molina
ca. 1892 - 1897

 


Sumapi si VIcente sa bagong tatag na Katipunan noong 1892 sa pangalang ‘Maniangat’. Sa araw nagtrabaho siya bilang katiwala at tagalinis sa Intendencia sa Maynila.

Naging ingat-yaman siya ng ikalawang Kataastaasang Sanggunian ng Katipunan noong Pebrero 1893, sa pamumuno ni Roman Basa blang pangulo. Muli siyang tinalagang ingat-yaman noong nireorganisa ang Sanggunian noong 1894. Patuloy siyang nagsilbing ingat-yaman hanggang Enero 1896.

Ayon sa mga ulat, binaril si Vicente sa Bagumbayan noong 6 Pebrero 1897 kasama ang ibang mga katipunero.

Sa edad na 14 taon, tumayo bilang ama si Andres sa

kanyang limang nakababatang kapatid sapagkat maagang

amatay ang kanilang mga magulang. Kinailangan niyang

itigil ang kanyang pag-aaral upang suportahan ang

kanyang mga kapatid.

Sapagkat malikhain si Andres at mahusay ang kanyang

sulat-kamay, gumawa siya ng mga baston at pamaypay at

nagdisenyo ng mga karatula ng mga negosyo. Kinalaunan,

nagtrabaho siya bilang mensahero sa dayuhang

kompanya na Fleming and Company . Nagtrabaho din siya

bilang ahente sa isa pang kompanyang Aleman, ang

Fressel and Company.

 

Stamp ng Fressel and Company

 Mula sa http://www.nigelgooding.co.uk/Spanish/Business%20Firms/Business%20Firms.htm


 Noong ika-19 na siglo, dumami sa Maynila ang mga dayuhang kompanya tulad ng Fleming and Company (pag-aari ng isang British) at Fressel and Company (pag-aari ng isang Aleman), na gumagawa ng tisa at laryo.

 

ilog pasig

 

Mula sa Frederick Sawyer, The Inhabitants of the Philippines, 1900 <http://www.gutenberg.org/files/38081/38081-h/38081-h.htm#p166>


Ang Ilog Pasig at ang dating opisina ng Russel and Sturgis Company, isa ring halimbawa ng dayuhang kompanya sa Pilipinas noong ika-19 na siglo

 

 

 

 

 

 

Habang sinusuportahan ni Andres ang kanyang mga

kapatid, ipinagpatuloy niya ang kanyang pagsasanay

upang matuto. Nagkaroon siya ng pagkakataong matuto

ng Espanyol habang nagtatrabaho sa mga dayuhang

kompanya at nakapagbasa ng mga akda mula sa Espanya,

katulad ng isang salin sa Espanyol ng Rebolusyong

Pranses, isang aklat hinggil sa mga pangulo ng Estados

Unidos, ang mga nobela ni Rizal at iba pa.

Handa ka na ba para sa Gawain 1?

Gawain 1. Ang Tondo ni Andres

 

Tingnan ang mapa at i-click ang bawat lugar na may

pananda. Makikita rito ang mga lugar na naging mahalaga

sa buhay ni Andres.

 

 

Calle Azcarraga kanto ng Calle Elcano

Dito, sa 72 Kalye Azcarraga (ngayo’y Claro M. Recto Avenue)—bahay ni Deodato Arellano—itinatag ang Katipunan.

Iglesia sa harap ng Plaza de Leon XIII

Sa simbahang ito bininyagan si Andres.

Calle Nueva, Binondo

Dito nagtrabaho si Andres bilang ahente sa Fressel and Company.

Calle Azcarraga malapit sa Calle Ilaya

Dito ipinanganak si Andres.

Calle Rosario

Banda rito nagtinda si Andres ng mga baston at pamaypay na papel upang tustusan ang kanyang mga kapatid nang sila’y naulila.

Calle Magdalena sa Trozo

Dito tumira si Emilio Jacinto (alyas Pingkian), miyembro ng Kataastaasang

Sanggunian ng Katipunan at matalik na kasama ni Andres. Nakilala si Emilio bilang

‘utak’ ng samahan.

Meysic

Matatagpuan dito ang paaralang primarya ni Guillermo Osmeña na taga-Cebu, kung saan nag-aral si Andres. Bukod sa paaralan, mayroon ding pagawaan ng takabo at sigarilyo sa Meysic na pag-aari ng gobyernong Espanyol.

Iglesia sa Binondo

Sa simbahang ito kinasal sina Andres at Gregoria (Oryang) de Jesus.

Estacion Central del Ferro Carril a Dagupan 

Dito itinayo ang estasyon ng tren mula Maynila-Dagupan, bahagi ng Manila Railway Co., noong 1892.

Barrio de Palomar, Tondo

Dito nakatira ang ilang miyembro ng Kataastaasang Sanggunian ng Katipinan noong 1895, katulad nina Jose Trinidad (alyas Subiang) at Guillermo Masangkay (alyas Alakdan).

Calle de Lavezares, San Nicholas

Dito nakatira si Pio Valenzuela (alyas Dimas Ayaran), isa sa mga nagtatag ng Katipunan.

Batay sa impormasyong nabasa  sa mapa ng

Tondo, Maynila, Piliin kung tama o mali ang 

mga pangungusap sa ibaba.

 

1.    Walang mga pagbabago sa Tondo sa

panahon ni Andres.

     

     

2.    Malaki ang naging papel ng Tondong

kinalakihan ni Andres sa lihim na samahang

kanyang itinatag.

 

     
 

3.    Iba-iba ang hanapbuhay ng mga taga-Tondo.

 

     

Mapa

4.    Marahil pare-pareho ang mga bahay ng mga

residente ng Tondo.

 

      

    

 

 

5.    Masigla ang buhay ng Tondong kinalakihan ni Andres.

 

 

    
 

 

6.    Hindi mahalaga ang papel ng Tondo sa

rebolusyon laban saEspanya.

 

 

    

 

 

7.    Iba-ibang institusyon mula sa gobyerno,

simbahan at sining ang makikita sa Tondo.

 

    

 

Handa ka na ba para sa Gawain 2?

Gawain 2. Ang Pamilyang Bonifacio

Mula sa talakayan, buuin ang family tree  ni Andres Bonifacio.

 

andres_tree

                          Handa ka na ba para sa Gawain 3?

                           

                           

                          Gawain 3. Ang Iyong Family Tree


                          Pagkatapos buuin ang family tree ni Andres, pagkakataon mo namang gumuhit ng iyong sariling family tree. I-drag ang mga simbolo upang makabuo ng sariling family tree.

                          Mabuhay! Natapos mo na ang Aralin. Ano ang iyong nais gawin?